میدونید آینده پژوهی چیه و بر چه اهدافی استواره؟ آینده پژوهی یا آینده نگاری در ردیف کلیدواژهایی قرار داره که خیلی در بین عموم شناخته شده نیس. به خاطر این، مقاله حاضر رو به تعریف معنی آینده پژوهی و بررسی روش شناسیِ (متدلوژی) این معنی اختصاص دادیم. پس بیایید با یک تعریف کوتاه از آینده پژوهی شروع کنیم.

تعریف آینده پژوهی چیه؟

آینده پژوهی هدفی ترکیبی نسبت به جهانه. آینده پژوه به رشته های مختلفی فرار می زنه تا بتونه از مجموعه تحقیقات بین رشته ای خود، به ایده های تازه و مفیدتر دست پیدا کنه. هدف آینده پژوه اینه که از خلال یک بافت پژوهشی پیشروگرا به دیدگاهی خلاصه برسه.

کم نیستن پژوهشگرانی که دور و بر موضوعات مربوط به بخش ی مطالعاتی خود دست به تحقیق و حل مسئله میزنن و گزارشای بلندبالا منتشر می کنن. اما آینده پژوه درک موجود رو برهم می زنه تا اطلاعات در دسترس رو به شکل نگرشی مبتکرانه تر و پربارتر ترکیب و بازسازی کنه. هدف آینده پژوه شناسایی ابعاد تازه ایه که هنوز وارد زندگی بشر نشده ان. ضمنا، آینده پژوه سعی داره بدون اینکه از واقعیات دور شه، درمورد تحولات بی سابقه ای نظریه پردازی کنه که احتمال میره عادات فعلی بشر رو در روزگاران آینده به خاطر این بهش رو کنن و مردمی رو که تمایلی به تجربه روش ها و پدیده های نوظهور ندارن، به رقابت بکشن.

آینده پژوهی، آمیزه ای از علم و هنر

  • آینده پژوهی یک علمه، چون که آینده پژوه باید در همه مراحل، از درک مسئله و بررسی داده ها گرفته تا روش تحقیق و استدلال انتقادی، از روی قانون بکنه. از طرف دیگه، آینده پژوهی به این باعث یه جور علم حساب می شه که یافته های آینده پژوهان دارای توانایی تبدیل به اَشکال مختلف ارزشای اجتماعیه.
  • آینده پژوهی یک هنره، چون که آینده پژوه باید در همه حال از قدرت تخیل و احساسات خود استفاده کنه و هر لحظه به دنبال یاد گرفتن بینش شهودی باشه. یعنی، آینده پژوه باید ثانیه به ثانیه ی عمر خود رو با چشم و گوش باز زندگی کنه.

روش ها و رویکردهای آینده پژوهی

از زمانای قدیم، بشر همیشه به دنبال راه حلی بوده تا بتونه آینده رو پیش بینی کنه. کف بینی و ستاره خوانی از دیرینه ترین نمونه های این سعی به حساب می رن. اما در سالای گذشته، خصوصا از جنگ جهانی دوم، محققان، جامعه شناسان و فعالان بخش ی تحقیقای عملیاتی و بسیاری دیگر از اهالی علم که خودشون رو آینده پژوه می نامیدن، به خاطر پیش بینی عقلانی آینده، اقدام به پایه ریزی و گسترش روشای کمّی و کیفی کردن. چیزی که آینده پژوهی رو از فال بینی که قدمتی دیرینه تر داره، جدا می کنه، عقل گراییه، به این معنی که آینده پژوه می دونه شناخت آینده با قطعیت مطلق ممکن نیس و هم اقرار داره که آینده می تونه بسته به تصمیمات مختلف افراد در زمان حال، متغیر باشه.

شناسایی و آزمایش حالات ممکن آینده اصلی ترین رُکن روشای مختلف آینده پژوهیه، اما به طورکلی، هیچ یک از این روش ها ادعایی در پیش بینی آینده ندارن، بلکه هدف شون عموما آسون کردن شناخت آیندهای ممکن به خاطر تصمیم گیری معقولانه تر در زمان فعلیه. بیشترِ آینده پژوهان از روشای مطالعاتی خود به عنوان روشای کاهنده ی نبود قطعیت یاد می کنن، درحالی که اگه این روش ها به عنوان روشای مدیریت نبود قطعیت توضیح شن، تعبیر دقیق تری از روشای آینده پژوهی هستش. برخلاف اینکه با آینده ای نامعلوم روبرو هستیم، خیلی از تصمیمات رو باید همین حالا بگیریم. خیلی اوقات، حتی با اینکه از اثر تصمیمات امروز خود بر آینده مون مطمئن نیستیم، مجبوریم تصمیم بگیریم. اینجاست که روشای آینده پژوهی با مدیریت نبود قطعیت طی مراحل زیر موجب در پیش گرفتن تصمیمات آگاهانه تر می شن:

  • شفاف سازی دانسته های موجود؛
  • جستجو در زوایای ناشناخته ای که تا حدودی قابل درک هستن؛
  • شناسایی حالات ممکن آینده؛
  • جدا مطلوب ترین حالات ممکن؛
  • بررسی نتیجه های تصمیمات الان در هر کدوم از این حالات.

آینده پژوهی به دو روش تحقیق توصیفی و تجویزی قابل مطالعه. در روش توصیفی، که روش برون یابی هم گفته می شه، آینده پژوه بر اینه تا حالتی از آینده رو که اتفاق خواهد افتاد یا شاید اتفاق بیفته، با توجه به واقعیات توضیح کنه. در روش تجویزی، که روش هنجاری هم گفته می شه، تمرکز آینده پژوه بر حالتی از آینده که باید اتفاق بیفته، قرار داره. روشای تجویزی کمک می کنن فرد بتونه ارزشا و ترجیحات مورد علاقه خود رو تشخیص بده و از آینده مطلوبی که در نظر داره، تصویر روشن تری داشته باشه. وقتی فرد بدونه که چه آینده ای رو واسه خود پسند می کرد، می تونه با قدمای مؤثرتری در جهت تحقق همون آینده مطلوب حرکت کنه.

آینده پژوهان هدف آینده پژوهی رو به سه دسته:

  • حدس حالات ممکن آینده
  • آزمایش آینده محتمل
  • و انتخاب آینده مطلوب

تقسیم می کنن. بیشتر روشای آینده پژوهی فقط بر یک یا دو دسته از این اهداف استوارند. پس، مطالعه طیف کامل آینده پژوهی لازمه استفاده از روشای متعددیه. مثلا، از راه بررسی روندهای الان فقط میشه درمورد حالات ممکن و محتمل آینده اطلاعات گرفت. در این روش، آینده پژوه بررسی می کنه که اگه یک روند الان ادامه یابد، آینده چیجوری میشه و هم می کوشد که بدونه چه عواملی ممکنه در یک روند الان تغییر بسازن، اما این روش اطلاعات قابل توجه ای دور و بر آینده ای که مطلوب مونه، به دست نمی ده. با تکنیکای پیش بینی آینده میشه به دلیل ی برون ریزی ذهنیِ طیف بزرگی از آیندهای ممکن و هم تصور گزینه های مطلوب به اطلاعات سودمندی در مورد حالات ممکن و مطلوب آینده رسید، این در حالیه که بدون استفاده از بقیه تکنیکا نمیشه به اطلاعات کافی درخصوص حالات محتمل آیندهای مطلوب دسترسی پیدا کرد.

آینده پژوهی رو میشه تشکیل شده از پنج مرحله دونست. البته، بیشترِ پروژه های آینده پژوهی فقط روی یک یا دو مرحله تمرکز می کنن و بقیه مراحل رو به پروژه های بعدی اختصاص میدن. این مراحل پنج گانه عبارتند از:

  1. شناسایی و نظارت بر تغییرات؛
  2. نقد و بررسی تغییرات؛
  3. حدس حالات جانشین؛
  4. تجسم حالت مطلوب؛
  5. برنامه ریزی و اجراِ اقدامات اندیشیده شده طبق تحقق حالت مطلوب.
  6. برنامه-ریزی

۱. بررسی روند

این روش در آینده پژوهی دارای کاربرد فراگیریه. در بررسی روند، هر تکنیکی که بر مبنای اطلاعات تاریخی باشه، قابل استفادهه. این روش از چندین مراحل مختلف تشکیل می شه. یکی از فرایندها اینه که آینده پژوه باید نمونه ای از روندهای نوظهور رو ردیابی کنه، یعنی در جهان دور و برش به دنبال تغییرات بشه. مثلا، فرض کنین آینده پژوه با مشاهده ی این روند که «الان زن و شوهرا بچه دار شدن شون رو به تعویق میندازن.» متوجه می شه که در زمان حال، عده ی بیشتری از زن و شوهرا در مقایسه با گذشته واسه بچه دار شدن تا سنای سی سالگی صبر می کنن. بعد، آینده پژوه باید بررسی کنه که وجود این روند چیه و چه عواقبی به دنبال داره. در این بررسی، اطلاعات تاریخی از اهمیت زیادی برخوردارن، مثلا:

  • در سال ۱۹۵۰، میانگین سنی زنانی که اولین فرزندشان رو به دنیا آوردن، چند سال بود؟
  • این میانگین سنی در سال ۱۹۵۵ چه تغییری کرد؟
  • هیچ الگویی در این تغییرات میشه دید؟
  • دلایل نشون میدن که میانگین سنی زنانی که واسه اولین بار بچه دار می شن، رو به افزایشه؟

حال، فرض رو بر این می گیریم که آینده پژوه با بررسی اطلاعات تاریخی متوجه می شه میانگین سنی زنانی که واسه اولین بار بچه دار می شن، در فاصله هر پنج سال به اندازه شش ماه زیاد شده. مثلا اگه در ۱۹۵۰، این میانگین سنی ۲۱ سال بود، در ۱۹۵۵ به ۲۱٫۵ سال، در ۱۹۶۰ به ۲۲ سال و آخرش در ۱۹۹۵ به ۲۵٫۵ سال تغییر پیدا. آینده پژوه می تونه این روند تغییرات رو به سالای آینده هم گسترش بده. اگه زمان حالِ آینده پژوه رو همین سال ۱۹۹۵ در نظر بگیریم، اون وقت می تونه پیش بینی کنه که میانگین سنی زنانی که واسه اولین بار بچه دار می شن، در سال ۲۰۰۰ به ۲۶ و در ۲۰۰۵ به ۲۶٫۵ سال خواهد رسید و به همین ترتیب ادامه پیدا میکنه. اما بررسی روند فقط به گسترش تغییرات به سالای آینده محدود نمی شه، بلکه آینده پژوه باید از خود بپرسد:

  • چه عواملی موجب ایجاد و ادامه این روند شدن؟
  • این روند به همین ترتیب ادامه داره؟
  • هیچ حد فوقانی واسه این روند قابل تصوره؟
  • چه عوامل دیگری روی این روند اثر می ذارن؟

در این نقطه از بررسی روند، آینده پژوه ناگزیره بیشتر بر مبنای ادراکات ذهنی و نه اطلاعات تاریخی عینی قضاوت کنه.

برون یابی مستقیم ترین و عینی ترین مؤلفه بررسی رونده که از سه بخش تشکیل می شه:

  1. جمع آوری داده های تاریخی؛
  2. رسم منحنی داده ها؛
  3. گسترش منحنی به آینده.

، برون یابی روند بر این منطق استواره که تغییر روندِ در دست بررسی در آینده به همون ترتیبی هستش که در گذشته تغییر کرده. در برون یابی، آینده پژوه خیلی راحت می تونه منحنی ترسیم شده رو به سالای آینده گسترش بده تا ببینه که روند مورد نظر در یک نقطه مشخص از آینده، چیجوری هستش.

۲. بررسی الگوی چرخه ای

این روش با بررسی روند که در مورد قبلی تشریح شد، مرتبطه. روند اتفاق خیلی از پدیده ها، چرخه ایه. بررسی الگوی چرخه ای هم به معنی استفاده از الگوهای تکرارشونده ایه که در پیش بینی تحولات آینده در بخشای مختلفی مثل سیاست عمومی و اقتصاد، کاربرد دارن. چرخه کسب وکار یکی از شناخته شده ترین الگوهای چرخه ایه، به این معنی که به دنبال هر رکود اقتصادی میشه انتظار برگشت رونق اقتصادی رو داشت که شاید به موجب این بهبود، با گسترش تندرو ظرفیتا روبرو خواهیم شد که خود بهونه ای واسه اتفاق دوباره دوره رکود می شه و این چرخه به همین ترتیب تکرار میشه.

این مطلب رو هم توصیه می کنم بخونین:   معرفی شکل های مختلف گزارش مدیریتی و اثر اونا در آزمایش کارکرد کارکنان سازمان 

۳. بررسی محیطی

بررسی محیطی یعنی مراحل جستجو در رسانه ها، خصوصا رسانه های آنلاین، به خاطر شناسایی مسائل نوظهوری که افراد و سازمانا رو قادر می سازه تا تغییرات محیط پیرامونی رو به موقع پیش بینی کنن و در اندیشه راهکارهای مقابله با تغییرات پیش ِ رو باشن. به بیان دیگر، این راه حل یعنی تزریق اطلاعات راهبردی به مراحل برنامه ریزی راهبردی از راه شناسایی روندهای تغییرات و تحولات پنهون، نظارت بر روندها و تحولات شناسایی شده، پیش بینی الگوی آینده روندها و تحولات و آزمایش اثرات احتمالی اونا. هدف بررسی محیطی بررسی طیف وسیع عوامل تأثیرگذار احتمالی و مطالعه روابط بین این عوامل با بخش ی عملکردی یک سازمان یا کسب وکاره. شناسایی نتیجه های مثبت و منفی این روابط روی سازمان و فعالیتای اون از دیگر اهداف قابل توجه این روش پژوهشی به حساب میاد. به طورکلی، اهداف بررسی محیطی رو میشه در موارد زیر خلاصه کرد:

  • ردیابی رویدادهای علمی، فنی، اقتصادی، اجتماعی، سیاسی و زیست محیطی و هم پیگیری بقیه عناصر درخور توجه شرکت؛
  • تعریف تهدیدهای پنهون، فرصتا و اصلی ترین تغییرات پنهون ای که به دنبال رویدادهای شناسایی شده روی کسب وکار شرکت اثر می ذارن؛
  • نظارت و آزمایش همیشگی روندها جهت آسون کردن برنامه ریزی و در پیش گرفتن تصمیمات عملیاتی؛
  • آگاهی دادن به مدیران و کارمندان درمورد اهمیت آینده نگری، به کمه کم رساندن واکنشای لحظه ای در مقابل تغییرات و تشویق به در پیش گرفتن اقدامات پیشگیرانه؛
  • اخطار به مدیران و کارمندان درمورد روندهای درحال همگرایی، واگرایی، سرعت دادن ، رکود یا برهم کُنِش؛

بررسی محیطی به دو صورت فعال و غیرفعال انجام قبول می کنه. بررسی غیرفعال یعنی همون کاری که بیشتر مردم بین مطالعه روزنامه و مجله انجام میدن، اما بررسی فعال به اقدامی آگاهانه تر و هدفمندتر گفته می شه که معمولا به خاطر آزمایش اطلاعاتِ برگرفته از طیف وسیع تری از منابع و موضوعات انجام میگیره.

۴. سناریوپردازی

برنامه ریزی طبق سناریو یعنی استفاده از توصیفات روایتیِ دارای انسجام داخلی درمورد حالات ممکن امور و تحولات آینده. سناریو یعنی زنجیره وقایعی که تصور می کنیم در آینده به اتفاق می پیوندند. تفکرات روزمره ی همه ما آدما پر از فرار به دنیای مرموز آیندهس. مگه می شه کسی به وقایعی که شاید روز، هفته، ماه یا حتی سال بعد براش اتفاق بیفته، فکر نکنه؟! این خیالات جسته گریخته درمورد آینده به یه جور سناریو حساب می شن، فرقش اینه که سناریوهای آینده پژوهانی که واسه سازمانای دولتی، نظامی یا شرکتای تجاری سناریوپردازی می کنن، صیقل یافته تر و پیچیده ترن. مثل این محققان معمولا چندین سناریو ارائه میدن تا کاربران بتونن حالات جانشین رو تجسم کنن و از نتیجه های پنهون ی تحولات و تصمیمات الان خود خبردار شن.

سناریو با این سوال کلید می خوره که «اگه فلان طور شه، عواقبش چیه؟» مثلا ممکنه از خودتون بپرسید که «اگه جمعه شب با خونواده برم سینما، چی می شه؟» پس از طرح این سوال، باید به نتیجه های مختلف اتفاق مورد نظر فکر کنین. شاید اول لازم باشه که مقدمات اتفاق این اتفاق (سینما رفتن) رو جفت و جور کنین و مثلا درمورد نحوه ی رفتن تون به سینما (سواره یا پیاده) تصمیم بگیرین. ضمنا، شاید با خودتون بگید که اگه به سینما برید، مثلا ممکنه همون چند ساعتی که نیستین، کسی از اقوام به منزل تون بیاد. خلاصه قبل اینکه درمورد رفتن یا نرفتن تون تصمیم بگیرین، شاید سناریوهای مختلفی میسازید. مثل این سناریوها که بیشتر حاصل تفکرات لحظه ای هستن و بدون تأملات آگاهانه به ذهن خطور می کنن، روی کاغذ پیاده نمی شن، اما شاید دل تون بخواد که درموردشان با بقیه صحبت کنین.

خونواده

اما فایده این سناریوها چیه؟ این سناریوها موجب می شن تا بتونیم از اثرات احتمالی تصمیمات مون بر آینده خبردار شیم. در مرحله اول، این سناریوها از مشکلات پنهون ای خبر میدن که شاید درصورت حالا شدن تصمیمات الان مون بروز کنن. با آگاهی بر این مشکلات، ممکنه از اجرای بعضی تصمیمات مون بیخیال شین یا حتی اگه تصمیمی رو عملیاتی کردیم، کمه کم می تونیم با در پیش گرفتن اقدامات احتیاطی، از شدت اثر عوامل دخالت گر کم کنیم.

۵. پس نگری

این روش با روش سناریوپردازی که در مورد قبلی تشریح شد، مرتبطه. در روش پس نگری، تمرکز آینده پژوه به جای بررسی حالات ممکن آینده روی مطالعه چگونگی تحقق آیندهای مطلوب قرار داره. آینده پژوه اول نقطه پایانی یکی از حالات مطلوب آینده رو تجسم و بعد مشخص می کنه که چه سیاست گذاریایی در تحقق اینجور آینده ای موثر هستن. پس نگری شامل شش مرحله:

  • تعیین چشم انداز کلی؛
  • شفاف سازی اهداف و محدود کردنا؛
  • توضیح سیستم فعلی؛
  • شناسایی متغیرهای خارجی؛
  • سناریوپردازی؛
  • بررسی اثرات دوطرفه.

نتیجه پایانی آینده پژوهی به روش پس نگری رسیدن به تصاویری از حالات مختلف آیندهس که امکان پذیری و نتیجه های هرکدام شون با دقت زیاد سنجیده شده.

۶. چشم اندازسازی

چشم اندازسازی مثل عادی ترین و مهم ترین روشای آینده پژوهیه. خیلی از آینده پژوهان تونسته ان در اِعمال این روش به تکنیکای منحصربه فردی دست پیدا کنن که مراحل تجسم حالات مطلوب آینده رو واسه افراد و سازمانا آسون کردن می کنه. البته، تکنیکای ترسیم چشم انداز در اندازه گسترده تر، مثلا در اندازه ملی یا جهانی، هنوز به مرحله تکامل نرسیده ان. مراحل چشم اندازسازی شامل پنج مرحله:

  1. شناسایی مشکلات و مشکلات؛
  2. بازشناسی موفقیتای گذشته؛
  3. تشخیص نیازای آینده؛
  4. تعیین اهداف امتحان پذیر؛
  5. تفهیم منابع موردنیاز جهت تحقق اهداف تعیین شده.

به طورکلی، دستاوردهای مراحل چشم اندازسازی عبارتند از:

  • شناسایی منابع لذت و ترس در گذشته و حال؛
  • به رقابت کشیدن خیالات الان افراد؛
  • تشخیص محرکای فعلی تغییر و آسون کردن تجسم حالات مختلف آینده؛
  • آسون سازی مراحل رسیدن به یک توافق اجماعی بر سر بهترین چشم انداز تجسم شده.

۷. پیش بینی دنیای فناوری

در این روش، آینده پژوه سعی داره بدونه فناوریای مختلفی که در انتظار ظهورشان هستیم، آخرش تا چه زمانی به زندگی بشر وارد می شن و حدودا چه ویژگیایی دارن. پیش بینی مشخصات قطعی فناوریای مختص آینده از توانایی آینده پژوهانِ بخش ی فناوری خارجه، چون مختصات و ویژگیای محصولی که انتظار میره در سالای آینده عرضه شه، تا حد زیادی به ملاحظات اقتصادی، اجتماعی و سیاسی کشورها بستگی داره و خیلی راحت قابل پیش بینی نیس. مثلا، شاید آینده پژوه به این نتیجه برسه که بشر تا سال ۲۰۵۰ به فناوری تولید برق از مراحل هم جوشی هسته ای دست پیدا می کنه، اما اینکه فناوری هم جوشی گرمایی -هسته ای درصورت حصول حتما طبق تولید برق استفاده کرده میشه، به بسیاری عوامل نامربوط با بخش ی فناوری بستگی داره.

راه حل فوق با بقیه روشایی که تا به اینجا توضیح دادیم، فرق می کنه، چون بیشتر یک راه حل موضوع محوره نه یک راه حل طبق روش. از دید نظری، آینده پژوه می تونه واسه پیش بینی دنیای فناوری از هر روشی که به کارش میاد، استفاده کنه. نگفته نمونه که پیش بینی دنیای فناوری یک شاخه جداگونه و جدا در بخش ی آینده پژوهی حساب می شه که مفاهیم، ادبیات و کارشناسان خاص خودشو داره. پس، بهتره این مورد رو به عنوان یک روش جداگونه و متفاوت از بقیه روش ها در نظر بگیرین.

هر ایده ی مبتکرانه ای واسه اینکه در دنیای واقعی تحقق پیدا کنه، باید مراحل مختلفی رو بگذرونه. با عبور از هر مرحله، میشه از امکان پذیری ایده ی در دست بررسی مطمئن تر شد. خلاصه این مراحل به توضیح زیره:

  • بررسی علمی: یعنی زمانی یک ایده از دید علمی درک و بررسی می شه؛
  • امکان سنجی آزمایشگاهی: یعنی زمانی که راه حلی خاص واسه تحقق ایده ی مورد نظر کشف شده و بر این پایه، یک نمونه آزمایشگاهی ساخته می شه؛
  • ساخت نمونه ساده: یعنی زمانی که نمونه ساده ی یک ایده به خاطر استفاده واسه کاربردی خاص ساخته می شه؛
  • معرفی تجاری یا کاربرد عملیاتی: یعنی زمانی که یک اختراع از دید فنی به موفقیت می رسه و از دید اقتصادی هم ممکن می شه.
  • پذیرش گسترده: یعنی زمانی که مصرف کنندگان پی می برن کارکرد یک محصول نوظهور از کارکرد بقیه اجناس موجود بالاتره و به خاطر این، اختراع جدید جانشین بخشی از اجناس می شه.
  • پخش به بقیه بخشا: یعنی زمانی که یک اختراع به خاطر اهداف دیگری غیر از چیزی که در اول تصور شده بود، استفاده کرده می شه؛
  • اثر اجتماعی و اقتصادی: یعنی زمانی که یک اختراع به مرحله ای می رسه که بر رفتار اجتماعی اثر می ذاره یا تا حدودی به بخش خیلی از اقتصاد تبدیل می شه.

اخطار!

تحقیقات آینده پژوهی تا حد زیادی بر قضاوت آدما استواره و واسه همین، آسون نیس که بگیم کدوم تحقیقات عالی انجام شدن و کدوم یک باید به کلی ندیده گرفته شن. فراموش نکنین که حتی عالی ترین تحقیقات آینده پژوهی هم دارای محدود کردنایی هستن که نباید ندیده گرفته شن. آینده پژوهان باتجربه پیشنهاد می کنن به خاطر جدا تحقیقات کارامد و ناکارامد از همدیگه، نکات زیر رو جدی بگیرین:

  • پیش بینی مثل اموریه که نمیتونه کامل باشه. به گفته هِرمان کان، آینده پژوه برجسته ی قرن بیستم میلادی، «شگفت انگیزترین آینده اینه که هیچیِ غافل گیرانه ای نداشته باشه»؛
  • پیش بینیایی که به اَعمال آینده آدما بستگی دارن، نمی تونن ۱۰۰ درصد دقیق باشن؛
  • آینده بر تصادف و احتمال استواره؛
  • پیش بینی دقیق بعضی سیستمای پیچیده و غیرخطی ممکن نیس؛
  • برون یابی همیشه اطلاعات صحیحی به دست نمی ده؛
  • پیش بینی و برنامه ریزی باید فرایندهای جست و خیز باشن تا بتونن با اطلاعات و بینشای جدیدتر همگام شن.

منبع : futurenavigator crab.rutgers

جلسات کاری رو تبدیل به وسیله موفقیت خود کنین


۳

دسته‌ها: آموزشی

دیدگاهتان را بنویسید