مقاله درمورد دانلود ق،، 1414، صالح،، (صبحی

نشانگر اهمیت بالای این اصل ضروری در جامعه اسلامی است. در مکتب امام علی (ع) همه افراد بشر، حق دارند از یک زندگی انسانی بهره‌مند باشند. این که زمامداران در تدبیر اداره امور و برقراری “عدالت اجتماعی” عاجزند، افراد شایسته‌ای نیستند و در مکتب امام (ع) تأمین زندگی عدالت محور به عهده حکومت اسلامی است، چنان‌که آن حضرت (ع) در فرمان تاریخی‌شان56 به مالک اشتر تأکید می‌کند. امام (ع) نه تنها حق بهره‌مندی از یک زندگی انسانی و دور از فقر را برای همه افراد جامعه ضروری می‌داند، بلکه این حق را شخصاً حتی برای غیر مسلمین نیز در دوران حکومت پنج ساله‌شان پیاده کرده‌اند. (دشتی، 1379). اقداماتی که حضرت (ع) در این راستای انجام دادند عبارت‌اند از:
الف) بازگرداندن ثروت‌های نامشروع و بادآورده
امیرالمؤمنین (ع) در نخستین خطبه‌ها در میان مردمان قاطعانه ابراز داشتند که اموال به تاراج رفته را بیت‌المال باز خواهد گرداند:
إِنَّ کُلَ قَطِیعَهٍ أَقْطَعَهَا عُثْمَانُ أَوْ مَالٍ أَخَذَهُ مِنْ بَیْتِ مَالِ الْمُسْلِمِینَ فَهُوَ مَرْدُودٌ عَلَیْهِمْ فِی بَیْتِ مَالِهِم (مجلسی، 1403 ق، ج 32، ص 16)
“بدانید هر بخشش که عثمان داشته و هر مالی از مال خدا که به کسی عطا شده، به خزانه عمومی مسترد خواهد شد.”
و یا در آغازین سخنرانی عمومی‌شان فرمودند:
وَ اللَّهِ لَوْ وَجَدْتُهُ قَدْ تُزُوِّجَ بِهِ النِّسَاءُ وَ مُلِک بِهِ الْإِمَاءُ لَرَدَدْتُهُ فَإنَ فِی الْعَدْلِ سَعَهً وَ مَنْ ضَاقَ عَلَیْهِ الْعَدْلُ فَالْجَوْرُ عَلَیْهِ أَضْیَق (صبحی صالح، 1414 ق، ص 57)
“به خدا سوگند حتی اگر دارایی‌ها را بیابم که کابین زنان قرار گرفته و یا با آن کنیزان خریداری شده و یا در شهرها پراکنده گشته، آن‌ها را به دامن ملت بر خواهم گرداند زیرا در عدالت گشایش برای عموم است و آن کس که عدالت بر او گران آید، تحمل ستم برای او سخت‌تر است.”
سیره حکومتی امیرالمؤمنین (ع) نشان می‌دهد که حضرت (ع) حقیقتاً عامل به این سیاست‌ها و برنامه‌ها بوده و با جدیت تمام بازگردانی اموال غارت شده را دنبال کردند. ایشان به این نکته توجه داشتند که اگر جلوی این فسادهای مالی را نگیرند اقتصاد جامعه بیمار شده و روز به روز بر شدت آن افزوده می‌شود. در نتیجه منابع و ثروت‌های جامعه کم شده و فقر گسترش می‌یابد.
ب) کنترل کارگزاران و جلوگیری از سوءاستفاده عمال
امیرالمؤمنین (ع) علاوه بر این که اموال دزدیده شده به بیت‌المال از چنگ ستمکاران و سودجویان درآوردند، تدابیری هم برای جلوگیری از تکرار دوباره این مسأله اندیشیدند که در ادامه به توضیح آن‌ها می‌پردازیم:
ب-1- دقت در گزینش
یکی از موضوعاتی که در مسائل حکومتی بسیار مهم است چینش افراد صالح و متخصص در ساختار حکومتی است. اگر افرادی که برای پست‌ها و مسئولیت‌ها انتخاب می‌شوند افرادی ناصالح باشند باعث مفاسد سیاسی، اقتصادی و… شده و اعتماد مردم را نسبت به حکومت از بین می‌برند و اگر افرادی غیر متخصص باشند باعث پایین آمدن بازدهی در کار و بالا رفتن هزینه‌ها و مخارج می‌شوند؛ لذا دقت در گزینش عمال و کارگزاران حکومتی امری مهم به شمار می‌رود.
امام علی (ع) در آیین نامه‌ای که برای مأموران گردآوری زکات می‌نوشت این طور بیان فرموده‌اند:
انْطَلِقْ عَلَی تَقْوَی اللَّهِ وَحْدَهُ لَا شَرِیک لَهُ وَ لَا تُرَوِّعَنَّ مُسْلِماً وَ لَا تَجْتَازَنَّ عَلَیْهِ کَارِهاً وَ لَا تَأْخُذَنَّ مِنْهُ أَکْثَرَ مِنْ حَقِّ اللَّهِ فِی مَالِهِ فَإِذَا قَدِمْتَ عَلَی الْحَی فَانْزِلْ بِمَائِهِمْ مِنْ غَیْرِ أَنْ تُخَالِطَ أَبْیَاتَهُمْ… لَا تَأْمَنَنَّ عَلَیْهَا إِلَّا مَنْ تَثِقُ بِدِینِهِ رَافِقاً بِمَالِ الْمُسْلِمِینَ حَتَّی یُوَصِّلَهُ إِلَی وَلِیِّهِمْ فَیَقْسِمَهُ بَیْنَهُمْ وَ لَا تُوَکِّلْ بِهَا إِلَّا نَاصِحاً شَفِیقاً وَ أَمِیناً حَفِیظاً … ثُمَ احْدُرْ إِلَیْنَا مَا اجْتَمَعَ عِنْدَک نُصَیِّرْه حَیْثُ أَمَرَ اللَّه (صبحی صالح، 1414 ق، ص 381)
با تقوای خدا- خدای یگانه بی‌شریک- به راه بیفت، هیچ مسلمانی را مترسان، و به صورتی ناپسندیده بر او مگذر، و بیش از حقّی که خدا در مال او قرار داده است از او مگیر؛ هنگامی که نزد قبیله‌ای می‌روی، بر سر آبشخور ایشان فرود آی، لیکن به محوطه خانه‌های ایشان مرو… و بر آن‌ها (اموال عمومی) جز کسی را مگمار که به دین‌داری او اعتماد داشته باشی، کسی که مال مسلمانان را با مدارا همراه خود بیاورد و به ولی ایشان بسپارد، تا او آن را میان آنان تقسیم کند؛ و جز انسانی خیرخواه و مهربان و امانت‌دار و نگهبان، کسی را بر این کار مگمار.
از سفارش‌های حضرت (ع) مشاهده می‌شود که ایشان هم به این نکته یعنی دقت در گزینش توجه داشته‌اند و مؤلفه‌هایی چون دین‌داری، ملاطفت و خیرخواهی، امانت‌دار و حافظ بودن را از ویژگی‌های لازم برای کسی که برای جمع آوری زکات تعیین می‌شود، توصیه می‌کنند؛ چرا که اگر چنین کسی در مسئولیتش خیانت کند به یکی از مهم‌ترین سرمایه‌های حکومت برای رفع فقر آسیب زده است.
ب-2- کنترل مالی و برخورد با متخلفین
یکی از نقاط ضعف حاکمان، برتری دادن اطرافیان بر دیگران در امور مادی سیاسی و اجتماعی است، بستگان حاکمان و قدرتمندان حق خود می‌دانند که از بیت‌المال بیشتر بهره برند و به ویژه که در دوره خلیفه سوم چنین امتیازی رسمی شده بود. امّا امام با این سیاست هم
مبارزه نمود و برای برادر و خواهر و فرزندان خود هیچ امتیاز ویژه‌ای قائل نشد و آنان را همانند سایر مردمان به شمار آورد. داستان تقاضای عقیل در نهج‌البلاغه گویای این حقیقت است؛ حضرت (ع) این‌گونه نقل می‌کنند:
وَ اللَّهِ لَقَدْ رَأَیتُ عَقِیلًا وَ قَدْ أَمْلَقَ حَتَّی اسْتَمَاحَنِی مِنْ بُرِّکمْ صَاعاً وَ رَأَیتُ صِبْیانَهُ شُعْثَ الشُّعُورِ غُبْرَ الْأَلْوَانِ مِنْ فَقْرِهِمْ کأَنَّمَا سُوِّدَتْ وُجُوهُهُمْ بِالْعِظْلِمِ وَ عَاوَدَنِی مُؤَکداً وَ کرَّرَ عَلَی الْقَوْلَ مُرَدِّداً فَأَصْغَیتُ إِلَیهِ سَمْعِی فَظَنَّ أَنِّی أَبِیعُهُ دِینِی وَ أَتَّبِعُ قِیادَهُ مُفَارِقاً طَرِیقَتِی فَأَحْمَیتُ‏ لَهُ حَدِیدَهً ثُمَّ أَدْنَیتُهَا مِنْ جِسْمِهِ لِیعْتَبِرَ بِهَا فَضَجَّ ضَجِیجَ ذِی دَنَفٍ مِنْ أَلَمِهَا وَ کادَ أَنْ یحْتَرِقَ مِنْ مِیسَمِهَا فَقُلْتُ لَهُ ثَکلَتْک الثَّوَاکلُ یا عَقِیلُ أَتَئِنُّ مِنْ حَدِیدَهٍ أَحْمَاهَا إِنْسَانُهَا لِلَعِبِهِ وَ تَجُرُّنِی إِلَی نَارٍ سَجَرَهَا جَبَّارُهَا لِغَضَبِهِ أَتَئِنُّ مِنَ الْأَذَی وَ لَا أَئِنُّ مِنْ لَظَی (صبحی صالح، 1414 ق، ص 346)
“به خدا سوگند برادرم عقیل را در نهایت تهیدستی دیدم که یک منّ از گندم شما را می‌خواهد تا به او بدهم کودکانش را با موهای غبارآلود و رنگ‌های تیره از فقر، دیدم چنانچه گویی رخسارشان را با نیل سیاه کرده بودند عقیل چند بار نزد من آمد و خواسته‌اش را برایم مکرر باز گفت و من همچنان به او گوش می‌دادم چندان که پنداشت دینم را به او می‌فروشم و از روش خود کناره می‌گیرم و به خواسته او تن می‌دهم. در این هنگام آهن پاره‌ای را در آتش گداختم و به جسم او نزدیک ساختم تا از آن پند گیرد. عقیل همانند بیماری، از حرارت آن فریاد برآورد و ناله کرد و نزدیک بود از آن آهن گداخته بسوزد. به او گفتم: ای عقیل مادران داغدار بر تو گریه کنند آیا تو از گرمای آهن پاره‌ای که انسانی آن را به شوخی گداخته؛ ناله می‌کنی و فریاد می‌کشی اما مرا به سوی آتشی می‌کشانی که خدای جبار به خشم خود را افروخته است؟ تو از این درد اندک ناله می‌زنی و من از آتش سوزنده دوزخ ناله نزنم.”
و یا هنگامی که دخترشان ام‌کلثوم از علی بن ابی رافع خزانه دار امام گردنبندی را به رسم عاریت برای سه روز در ایام عید قربان درخواست می‌کند و او عطا می‌کند، امام آن گردنبند را می‌بیند و اعتراض می‌کند و می‌فرماید:
لَوْ کانَتْ أَخَذَتِ الْعِقْدَ عَلَی غَیرِ عَارِیهٍ مَضْمُونَهٍ مَرْدُودَهٍ لَکانَتْ إِذاً أَوَّلَ هَاشِمِیهٍ قُطِعَتْ‏ یدُهَا فِی سَرِقَه (حر عاملی، 1409 ق، ج 28، ص 292)
“اگر چنین نبود (به رسم عاریت) انگشتان دست تو را به خاطر سرقت از بیت‌المال می‌بریدم و تو اول هاشمی‌های بودی که به جرم سرقت دستش بریده می‌شد.”
ایشان در نامه 53 نهج‌البلاغه می‌فرمایند:
ثُمَّ إِنَّ لِلْوَالِی خَاصَّهً وَ بِطَانَهً فِیهِمُ اسْتِئْثَارٌ وَ تَطَاوُلٌ وَ قِلَّهُ إِنْصَافٍ فِی مُعَامَلَهٍ فَاحْسِمْ [مَئُونَهَ] مَادَّهَ أُولَئِک بِقَطْعِ أَسْبَابِ تِلْک الْأَحْوَالِ وَ لَا تُقْطِعَنَّ لِأَحَدٍ مِنْ حَاشِیتِک وَ حَامَّتِک قَطِیعَهً وَ لَا یطْمَعَنَّ مِنْک فِی اعْتِقَادِ عُقْدَهٍ تَضُرُّ بِمَنْ یلِیهَا مِنَ النَّاس‏ (صبحی صالح، 1414 ق، ص 441)
“زمامدار را خواص و نزدیکانی است که خوی برتری طلبی دارند، خود را بر دیگران مقدم سازند، به اموال مردم دست اندازی نمایند و در معامله با مردمان کمتر رعایت انصاف کنند. موجبات این احوال را قطع کن و بدین وسیله ریشه این مردمان را برکن. به هیچ یک از اطرافیان و خویشانت زمینی از زمین‌های مسلمانان را واگذار مکن و نباید در تو طمع کنند که قرار دادی به سود آنان منعقد سازی که سبب زیان همسایگان شود…”
و در جایی دیگر امام (ع) به کارگزارانش احتیاط بیت‌المال را چنین تذکر می‌دهد:
إِنَ هَذَا الْمَالَ لَیْسَ لِی وَ لَا لَک وَ إِنَّمَا هُوَ فَیْ‌ءٌ لِلْمُسْلِمِین (صبحی صالح، 1414 ق، ص 353)
“بی‌شک این مال نه از آن من است و نه از آن تو، بلکه غنیمت مسلمانان است.”
دقت نظر امام (ع) در رعایت عدالت اقتصادی بسیار قابل توجه است. همان‌طور که در احادیث اشاره شد ایشان بی‌نیازی مردم را نتیجه برقراری عدالت در جامعه می‌دانند و فعالیت‌های چشمگیری در این زمینه انجام دادند.
4-2-2-3- نقش الگویی حضرت (ع) در زندگی شخصی
سیره عملی حضرت علی (ع) نقش به سزایی در عملکرد و نحوه زندگی مردم جامعه خصوصاً شیعیان ایشان دارد؛ چرا که ایشان به عنوان امیر مؤمنان و شخص اول جامعه اسلامی، الگوی همه مردم بوده و نگاه دقیق به زندگی ایشان درس معیشت متعادل و خداپسندانه برای همگان اعم از ثروتمندان و فقرا است. سیره عملی حضرت (ع) خاطر نشان می‌سازد که ایشان در درجه اول خودشان عامل به نصایح و توصیه‌هایشان بوده و از عواملی که باعث به وجود آمدن فقر می‌شود پرهیز می‌کردند. به عبارت دیگر سبک زندگی امیرالمؤمنین (ع) حاوی بهترین نکته‌ها برای پیشگیری از فقر است که در ادامه به تعدادی از آن‌ها اشاره می‌کنیم.
الف) شکرگزاری نعمت‌ها و ذکر الهی
همان‌طور که در فصل قبل اشاره شده، به فرموده امیرالمؤمنین (ع) شکر گزاری و عدم کفران نعمت‌های الهی باعث خیر و برکت و فزونی نعمت می‌شود. با نگاهی به سیره حضرت (ع) متوجه می‌شویم که ایشان در زندگی خودشان به اندک مالی قانع بوده و شکر گزار نع
مت الهی بوده‌اند.
چون وقت شام خوردن رسید، مقداری نان و نمک آوردند، عقیل گفت: این که چیزی نیست؟! علی (ع) فرمود: أوَ لَیسَ هذا مِن نِعمَهِ اللَّه؟ “آیا این نعمت خدا نیست؟ خدا را هزار بار شکر!” (حکیمی، 1380، ج 4، ص 344)
گسترش فرهنگ شکر گزاری و راضی شدن به رضایت الهی در جامعه یکی از عوامل مهم در پیشگیری و مبارزه با فقر است.
ب) ساده زیستی و قناعت
سبک زندگی امام علی (ع) بر اساس ساده زیستی و غیر تجملاتی بوده است و امام (ع) تمام تلاش را نموده‌اند تا درد قشر محروم را لمس نمایند و خود مانند فقیران و پا برهنگان جامعه زندگی نماید. ایشان در روایتی اهمیت این امر را این طور بیان فرمودند:
إِنَّ اللَّهَ تَعَالَی فَرَضَ عَلَی أَئِمَّهِ [الْحَقِ‏] الْعَدْلِ أَنْ یقَدِّرُوا أَنْفُسَهُمْ بِضَعَفَهِ النَّاسِ کیلَا یتَبَیغَ بِالْفَقِیرِ فَقْرُه‏ (صبحی صالح، 1414 ق، ص 325)
“خدا بر پیشوایان دادگر واجب فرموده که خود را با مردم ناتوان برابر نهند تا فقر و نا‌داری، فرد تنگدست را به هیجان نیاورد و به طغیان واندارد”.
امام (ع) در سفارش به کارگزارانش، نحوه سلوک شخصی و ساده زیستی خود را به عنوان