یکی از مهم ترین بخشای حقوق مدنی با توجه به کاربردی که الان در میدون ی دعاوی داره، مسئولیت مدنیه. بخش ی مزبور در عصر حاضر اهمیت روزافزونی پیدا کرده. تعریف ساده از مسئولیت مدنی اینه که شخصی که با دیگری رابطه قراردادی نداره -یعنی قراردادی نبستهه- ولی به دیگری ضرر وارد کرده. یعنی در هر مورد که شخصی موظف به جبران ضرر دیگری باشه، میگن در برابر اون مسئولیت مدنی داره یا ضامنه. این نوشته رو بخونین تا بیشتر با این معنی آشنا شید.

 

هر عقل سلیمی اینجور حکم می کنه که هرکی به دیگری ضرر بزنه باید اونو جبران کنه، مگه در مواردی که ورود ضرر به دیگری، قانونی باشه یا ضرری که به شخص وارد شده ناروا و نامتعارف جلوه نکنه. مثالی که میشه آورد اینه که شما در آزمون سراسری شرکت کردین و رتبه خوبی رو کسب ننمودید و وارد دانشگاه شدید. از طرف دیگر خیلی از افراد نتونستن وارد دانشگاه شن و از علم آموزی در دانشگاه بازمانند و متضرر شدن. با این حال عرف، این ضرر رو ناروا و نامتعارف نمی دونه. اینطوری بخش اساسی مسئولیت مدنی ورود ضرر نامتعارف و ناروا به دیگریه. مسئولیت مدنی چه به دلیل عمد باشه یا خطا، آثار اونو قانون مشخص می کنه.

روزانه حوادث و اتفاقاتی روی می ده و به دلیل اون شخصی متضرر می شه. به خاطر این نظام حقوقی باید از اون حمایت و خسارات اونو جبران کنه.

در نظام حقوقی ما، قوانینی که مربوط به مسئولیت مدنیه پراکنده و بعضی وقتا متعارضه و این مسئله باعث ایجاد بی نظمی در این دعاوی شده. بخشی از قوانین مسئولیت مدنی در قانون مدنی اومده. بعد در سال ۱۳۳۹ ، قانون مسئولیت مدنی به تصویب رسیده که مقررات قانون مدنی رو -به ویژه در بخش ی ضررای جسمی و الهی- تکمیل کرده. اخیرا در قانون مجازات اسلامی پذیرفته شده سال ۱۳۹۲ در کتاب دیات، فصلی رو با عنوان موجبات ضمان پیش بینی کرده و در مواد ۴۹۲ تا ۵۴۸، احکام و قوانین بعضی وقتا مخالف رو واسه بخش ی مسئولیت مدنی گفت. یعنی؛ جدا از اینکه اینکه مبانی نظری بعضی از اونا روشن نیس، بین مواد مزبور از یه طرف و مواد قانون مدنی و قانون مسئولیت مدنی از طرف دیگه، هماهنگی کافی توجه نمی شه.

علاوه برقوانین مزبور، مقررات ویژه ای نیزدر این زمینه وضع شده که از مهم ترین اونا قانون اصلاح قانون بیمه اجباری مسئولیت مدنی دارندگان وسایل نقلیه ی موتوری زمینی پذیرفته شده ۱۳۸۷ه که استثنائات زیادی رو بر قوانین عمومی وارد کرده.

شرایط سه گانه تحقق مسئولیت مدنی

واسه تحقق مسئولیت مدنی به معنای خاص، عناصری باید محقق شن. یعنی؛ شرایط سه گانه تحقق مسئولیت مدنی عبارتند از:

  1. ضرری که به خواهان وارد شده
  2. تقصیر وارد کننده ی زیان. البته در مسئولیت طبق تقصیر، نیازمند اثبات این عنصر هستیم.
  3. رابطه سببیت؛ که غیر از رابطه علیت منطقیه. به این معنا که زیانی که به شخصی وارد شده به دلیل تقصیر یا فعل مضر خواندهه و از پیوند و دلیل ضرر به فعل شخص سخن پیش میاد.

هر یک از این عناصر سه گانه رو مختصری توضیح میدیم.

۱. ضرر

ضرری که در مسئولیت مدنی هست، ضرر عرفیه. یعنی آسیب ی مادی، الهی و بدنیه که به شخص وارد می شه. اینجا عرفه که قضاوت می کنه ضرر وارده نامتعارف و نارواست یا نه. البته قضاوت عرف می تونه بسیار گسترده باشه و طیف بزرگی رو در بر بگیره. واسه همین واسه ضرری که به شکل نظام مسئولیت مدنی میشه جبران نمود، مشخصاتی رو گفتن.

۶ ویژگی رو واسه ضرر قابل جبران بر شمرده ان:

  1. ضرر باید مسلم باشه و نه احتمالی و ظنی.
  2. باید مستقیم باشه.
  3. شخصی باشه (کسیه که دعوا اقامه نشون میده و ادعای ضرر می کنه، باید زیان دیده یا قائم مقام اون باشه (مثل وارث).
  4. ضرر باید پس ی آسیب ای که به حق شخص یا نفع قانونی اون وارد شده به وجود اومده باشه. (مثل مثالی که در مورد شرکت در آزمون سراسری بیان شد.)
  5. ضرر نباید قبلا جبران شده باشه.
  6. ضرر باید قابل پیش بینی باشه.
این مطلب رو هم توصیه می کنم بخونین:   معرفی شکل های مختلف کار و کاسبی 

۲. تقصیر

تعریفی که واسه تقصیر بیان داشتن اینه که عمل حروم غیرقانونیه بعضی وقتا از اون به عمل قابل سرزنش تعبیر می شه. پس اگه عملی قانونی باشه و قابل سرزنش نباشه، تقصیر نیس. تقصیر طبق قانون مدنی ما مثل زیاده روی و تفریطه. زیاده روی، کاریه که باید تا حد معینی انجام شه، در حالی که بیشتر از حد معمولی انجام می شه. تفریط هم ترک عمل یا پرهیز از انجام عملیه به موجب قانون، قرارداد یا عرف باید انجام می شد.

در مسئولیت مدنی سبکی و سنگینی تقصیر، عمدی یا غیرعمدی بودن اون در تحقق اون تأثیری نداره. بعضی موارد رو به عنوان دلیلایی که تقصیر رو توجیه و قانونی می کنن، نام می برن. این موارد عبارتند از: حکم قانون و دستور مقام صالح قانونی، دفاع قانونی (این مبحث نیاز به توضیح جداگونه داره)، اضطرار، رضایت زیان دیده، زور و اکراه و غرور.

۳. رابطه سببیت

باید بین ضرر و خسارتی که ایجاد شده و فعل زیان باری که از شخصی سر زده رابطه سببیت وجود داشته باشه. این منطقی و معقوله که هیچکی مسئول زیانی که از فعل اون ناشی نشده، نباید باشه.

البته اینکه بشه خیلی راحت وجود رابطه سببیت رو تشخیص داد، کار آسونی نیس. چون عوامل مختلفی ممکنه در ورود ضرر نقش داشته باشن. یعنی باعثای زیادی باعث ورود ضرر شدن. در این موارد راه حلای مختلفی پیشنهاد شده واسه اونکه ضرر زیان دیده، بدون جبران باقی نمونه.

اگه کسی که خونده دعوای جبران خسارته، بتونه قوه ی قاهره (مثل سیل، زلزله، باد و …) رو اثبات کنه که باعث ورود ضرر شده، از مسئولیت مبرا می شه.

البته الان نظریهای مختلفی دور و بر مسئولیت مدنی مطرح می شه که حتی اگه قوه ی قاهره هم اثبات شه، بازم وارد کننده ی زیان مسئوله (مثل مسئولیت محض).

دعوایی که دور و بر مسئولیت مدنی مطرح می شه، خواهان و خوندی داره. خواهان، زیان دیده یا قائم مقام یا نماینده ی قانونی اوست. خونده هم کسیه که از دید قوانین و مقررات موظف به جبران خسارته. خواسته هم می تونه جبران ضرر از نوع مادی و الهی باشه.

دفاعی هم که خونده می تونه از خود کنه اینه که منکر مسئولیت مدنی شه و اینکه یکی از ارکان سه گانه مسئولیت مدنی محقق نشده یا اینکه شرایط مسئولیت مدنی وجود داشته، اما تعهد به دلیل اون با یکی از اسباب سقوط تعهد، از بین رفته.

راه هایی واسه جبران ضرر بر شمرده ان. یکی اینه که وضع زیان دیده به حالت قبل از ورود ضرر برگردانده شه که بهش جبران عینی (اعاده ی وضع سابق) میگن. این روش بر دیگر روش ها ترجیح داره، چون ضرر از بین میره و شخص به حالت ساده بازمی شه.

راه حل دیگر هم جبران ضرر از راه دادن برابر اینه. این راه حل وقتی کاربرد داره که اعاده ی وضع به حالت قبل از ورود زیان ممکن نباشه. این روش جبران ضرر یا دادن برابر غیرنقدی یا جبران نقدی ضرره. واسه جبران ضررای بدنی و الهی بیشتر از روش جبران نقدی استفاده می شه.

در آخر لازم به ذکره که هدف اصلی مسئولیت مدنی اینه که ضرر به طور کامل جبران شه و تا حد ممکن سعی شه زیان دیده در وضعیت قبل از ورود ضرر بگیره. پس اولین روش جبران ضرر همون گونه که بیان شد، جبران عینی خسارته. دومین روش، دادن مثل در صورت امکان و در مرحه ی آخر دادن وجه نقدی به زیان دیده.

مطلبی که خوندین برگرفته از کتاب «مسئولیت مدنی» (چیزای مهم خارج از قرارداد) استاد بنام حقوق مدنی جناب آقای دکتر حسین صفایی و دکتر حبیب الله رحیمی و کتاب «وقایع حقوقی» زنده یاد جناب آقای دکتر ناصر کاتوزیان بود.

تهیه شده در: chetor.com


۱

دسته‌ها: بهترین ها

دیدگاهتان را بنویسید