مشارکت و سطوح آن

2-8-1- مشارکت و تعاریف آن

در ادبیات مدیریت برای مشارکت معانی و مفاهیم مختلفی وجود دارد. هر گروهی به نحوی مشارکت را مورد توجه قرار داده و به تعریف آن پرداخته است. به عقیده هارپر[1] (1988) مشارکت عبارت از فرایندی است که به کارکنان اجازه می‌دهد در قدرت مدیریت جهت اخذ تصمیم‌های سازمانی سهیم شوند. به زعم لاک و همکاران (1988) مشارکت عبارت است از تصمیم گیری مشترک، خواه از طریق یک مدیر و یک زیردست یا یک مدیر و گروهی از کارکنان.

مشارکت فراگردی است که از راه آن افراد به دگرگونی دست می‌یابند و دگرگونی را در خود پدید می‌آورند و جزیی از دگرگونی به شمار می‌آید. در چنین وضعی، انسان راه بالندگی را می‌پوید، به دگرگونی فکر می‌کند، پیوندهای تازه می‌آفریند و در سود جستن از فرصت‌های نیک مجاز شناخته می‌شود و سرانجام هدف‌های بزرگ اجتماعی را در دایره هدف‌های شخصی خویش جایگزین می‌کند و حتی آن ها را برتر می‌شمارد (طوسی، 1370، ص 6-12).

همچنین، مشارکت کارکنان در مدیریت به کلیه اقداماتی که میزان نفوذ و مسئولیت کارکنان را در فرایند تصمیم گیری از طریق نمایندگی مناسب در سطوح مختلف سازمان افزایش داده واز این راه تحقق دموکراسی صنعتی را تسهیل می‌کند (کاظمی، 1388).

یکی از مهمترین روش‌های مدیریت که می‌تواند به وسیله رهبری اداری درایجاد وحدت وتشکل کارکنان به یک گروه کاری متشکل وحصول رضایت از کارموثر افتد این است که به افراد اجازه داده شود دراتخاذ تصمیم نسبت به اموری که در مشاغل و محیط کارآن ها اثر می‌گذارد شرکت جویند.

پیش نیازهای مدیریت مشارکتی عبارتند از: 1. تبیین مسئولیت ها، محدودیت ها و انتظارات توسط مدیر 2. مشخص بودن اهداف، ارزش ها و اولویت ها 3. فراهم بودن روش موثر انتقال اطلاعات به کارکنان 4. تعریف فرایند تصمیم گیری 5. سازگاری مدیریت 6. آموزش مشارکت 7.  محل کار با ثبات واحترام 8. تعدیل شرایط محیطی سازمان 9. اجتناب ازمبالغه گویی ومدگرایی (رهنورد، 1378، ص 67-80) 10. در اختیار داشتن زمان بسنده برای مشارکت 11. داشتن توانایی کارکنان، برای کار روی آن موضوع  ( خانزهی، 1384).

از دیدگاه فلسفی مشارکت، دست کم چهار نگرش عمده مورد اتفاق نظر دانشمندان علم مدیریت قرار گرفته است (رهنورد، 1378).

  1. دیدگاه ایدئولوژیک: موضوع مشارکت کارکنان در تصمیم گیری، بیشتر مبتنی بر دیدگاه‌های ایدئولوژیکی است. دیدگاه‌های ایدئولوژیکی عموما صریح، همگانی و سیاسی هستند و بحث ایدئولوژیکی در خصوص مشارکت تقریبا بدین شکل دنبال می‌شود که مردمی بودن خوب است و مشارکت امری دموکراتیک است، بنابراین مشارکت در تصمیم گیری سازمانی لازم است. برخی نیز مدیریت مشارکتی را امری اخلاقی قلمداد می‌کنند که گاه از آن به چپ مشارکتی و سوسیالیسم تعبیر می‌شود. البته دیدگاه‌های ایدئولوژیک دیگری نیز وجود دارند که با تکیه بر افکار مذهبی، ارزشی و … منطق‌های خاصی را در این باره مطرح می‌کنند.
  2. دیدگاه ابزاری: از دیدگاه ابزاری و بهره وری، مشارکت روشی است برای کاهش واقعی هزینه ها، ناکارآیی ها، کارشکنی ها و همچنین پیامدهای ناشی از نارضایتی در محیط کار. بر اساس این نگرش، برنامه‌های مشارکتی نوعا در سطوح پائین استقرار می‌یابد و قلمرو مشارکت به طور محدود تعریف می‌شود تا اختیارات تصمیم گیری ویژه رهبری را شامل نشود. آن هایی که از این دیدگاه به مدیریت مشارکتی می‌نگرند، آنرا به عنوان یکی از رهبردها برای تسکین نیروی کار پیشنهاد می‌کنند تا بتوانند محیط با ثبات و صلح آمیزی را بنا کنند.
  3. دیدگاه دموکراتیک: این دیدگاه از مشارکت، انتظار کارکنان را به عنوان ابزار توزیع قدرت درون سازمانی جلوه گر می‌سازد. طرفداران این دیدگاه هرگونه کاهش قدرت بین سطوح مختلف جوامع و سازمان ها را مطلوب می‌دانند. این نگرش بر معیارهای روحی و ارزشی در محیط‌های کاری دموکراتیک، که از طریق مشارکت ایجاد می‌شوند، تاکید دارد. بطور کلی نظریه پردازان دموکراسی، مشارکت در کار را جزء مهم ایجاد سازمانی دموکراتیک می‌دانند.

دموکراسی سازمانی، عموما به نظامی از مدیریت اشاره می‌کند که در آن، سازمان را افراد معمولی که اکثریت را تشکیل می‌دهند، هدایت می‌کنند.

  1. دیدگاه انسانی: دیدگاه انسانی، مشارکت را کمکی برای پرورش انسان می‌داند و ارزش رشد در کار برای رسیدن به مراحل بالاتری از انسانیت را مورد تاکید قرار می‌دهد. این نگرش بر طراحی مجدد کار برای کشف قابلیت‌های بالقوه انسان ها و ایجاد محیط‌های کاری با معنا اصرار دارد. مطابق نظر مزلو انسان معمولی تمایل دارد که به هدف‌های خود دست یابد و مورد اعتماد باشد. با سازماندهی کار به قسمی که بتوان این ارزش ها را به حداکثر رسانید، شخص می‌تواند نیروی کار سالم، وفادار، و مولدی داشته باشد. بنابراین می‌توان گفت این نگرش بر پرورش سالم افراد در درون محیط‌های سازمانی تاکید دارد.

بنابراین، یکی از مهمترین علل موفقیت و گسترش نظام‌های مشارکت در جهان و استقبال روزافزونی که از آن به عمل می‌آید، می‌تواند مربوط به محتوای انسانی آن باشد که اجازه می‌دهد کلیه کارکنان با استفاده از نیروی ابداع و ابتکار خود هر گونه پیشنهادی را که برای پیشرفت سازمان خود در بالا بردن کیفیت فعالیت ها به فکرشان می‌رسد به صورتی داوطلبانه و با رغبت تمام به مسئولان امر ارائه دهند (پاپیان، 1374).

این مطلب رو هم توصیه می کنم بخونین:   مزج در قانون به چه معناست و شکل های مختلف اون کدامه؟ 

2-8-2- سطوح مشارکت

چنانچه شرایط محیطی و متغیرهای وضعی یک سازمان امکان مشارکت را فراهم سازد، در آن صورت لازم است از میان گزینه‌های مختلف پیش روی مشارکت، مناسب ترین برنامه مشارکت انتخاب گردد. مناسب ترین برنامه مشارکت می‌تواند صرفا یکی از گزینه ها و یا براساس تلفیقی از چندین گزینه با اتکا بر شرایط محیطی و متغیرهای وضعی سازمان تعریف شود.  میزان بکارگیری هر گزینه از طرفی به اندازه تمایل نیاز سازمانی بستگی دارد و از دیگر سو به عوامل و متغیرهای وضعی سازمان وابسته است. در زیر به توضیح برنامه‌های نظام مدیریت مشارکتی پرداخته شده است.

2-8-2-1- تیم‌های خودگردان

در این وضعیت،‌ مجموعه عملیات فرایندی به گروه‌های متعدد به گونه ای تقسیم بندی می‌گردد که قابلیت برخورداری از استقلال نسبی در خودگردانی را داشته باشند. سپس برای هریک از تیم ها سلسله وظایف مربوط در چارچوب خودگردانی، ضمن تشریح گردش کار و اطلاعات با سایر تیم ها، تعریف می‌گردد. بدیهی است درون هریک از تیم‌های خودگردان، وظایف و اختیارات اعضای تیم نیز روشن و ابلاغ می‌شود  (نظیفی، 1382).

2-8-2-2- تیم‌های کاری نیمه مستقل

در تیم‌های کاری نیمه مستقل، اعضای تیم مسئولیت جمعی برای کمیت،‌ کیفیت و فرآیند کار را پذیرا هستند، و لیکن هرگونه تصمیم گیری درباره سرمایه گذاری، فناوری و برنامه ریزی راهبردی بر عهده مدیریت سازمان خواهد بود. سرپرستان تیم‌های کاری نیمه مستقل هماهنگی بین گروه ها را برعهده دارند و نیز شرایط لازم را خارج از گروه مهیا می‌سازند تا اعضا وظایف تعریف شده خود را کامل انجام دهند.

2-8-2-3- حلقه‌های بهبود کیفیت

تشکیل حلقه‌های بهبود کیفیت یکی از شیوه‌های مشارکت است که به صورت گروه‌های کوچک کاری تشکیل می‌شوند تا با درگیر شدن در حل هر مسأله، بهبود کیفیت را پی گیرند. این شکل از مدیریت مشارکتی در اوایل دهه 1980 مورد استقبال وسیع کشورهای صنعتی قرار گرفت، چرا که به نظر می‌رسید از این طریق تعهد کارکنان در سازمان ها افزایش یافته و نهایتاً نیز به تقویت اثربخشی تجاری می‌انجامد.

اما باید توجه داشت که از آنجا که در غالب سازمان‌های جامع نظام بهبود کیفیت را بکار نمی گیرند،‌ لذا نمی توان انتظار داشت با حفظ ساختارهای سازمانی مرسوم و منبعث از اصول تیلوریسم و بوروکراتیک، به موفقیت‌های کامل مورد انتظار رسید.

2-8-2-4- کمیته‌های مشورتی مشترک

جلسات رسمی منظمی هستند که معمولاً با حضور مدیریت ارشد و کارکنان و یا نمایندگان آنان، در کل مسائل سازمان و یا در برخی موارد خاص برگزار می‌شود. اغلب مدیریت ها برحَسَب احتیاط سعی می‌کنند زمینه‌های تصمیم گیری فردی را محدود کنند و اسباب لازم مشارکت در تصمیم گیری را برای برخی از زمینه ها فراهم نمایند. این اقدام معمولاً‌ در مذاکرات دسته جمعی در خصوص مسائل مربوط به نیروی انسانی نمود پیدا می‌کند که از آن به شوراها یا کمیته‌های تخصصی نیز یاد می‌شود.

2-8-2-5- جلسات غیر رسمی

این نوع جلسات با هدف مشارکت می‌تواند به شکل موردی و یا بعضاً به طور منظم با پوشش دادن هر سطح از مدیریت یا کارکنان، توسط مدیریت برگزار شود. بیشترین تاثیر تشکیل جلسات غیر رسمی زمانی است که یک سویه نباشد و از سوی کارکنان هم بتواند برگزار گردد و مدیریت نیز در این جلسات حضور یابد. این روش مشارکت مسلماً مستلزم تغییر سبک رهبری سازمان است و باید فرادستان برای پذیرش پیشنهادها و نظرات فرودستان آمادگی یابند.

2-8-2-6- تصمیم گیری دو جانبه

در این روش نمایندگان مدیریت و کارکنان به طورجمعی در هیأت‌های مختلف به تبیین سیاست‌های مشترک می‌پردازند. نمایندگان طرفین ممکن است در هیأت‌های مدیره،‌ شوراهای کار و در فرآیند تصمیم گیری مشارکت داشته باشند.

باید اذعان داشت که حضور نمایندگان کارکنان در هیأت مدیره که به سیاست گذاری می‌پردازند، از دیدگاه‌های سیاسی،‌ اجتماعی و ایدئولوژیکی اهمیت بیشتری دارد.

2-8-2-7- نظام پذیرش و بررسی پیشنهادهای کارکنان

مرحله بعدی این نظام ارزیابی پیشنهاد ها است که در مجموع یکی از دو نتیجه زیر از آن حاصل می‌شود:

  1. قبول پیشنهاد و اجرای آن و اعطای جایزه به پیشنهاد دهنده ؛
  2. رد پیشنهاد و ارائه دلایل قانع کننده این تصمیم به پیشنهاد دهنده.

برای ارزیابی می‌توان از رؤسا و مسئولان واحدها و یا سایر کارشناسان سازمان کمک گرفت. ارزیابی را باید در مدت زمان معین انجام داد و نتایج آن را اعلام کرد.

[1] Harper

دسته‌ها: بهترین ها