2-5 تأسیس و پیدایش بانک مرکزی در ایران

ملت ایران از ابتداء تأسیس بانک ملی در این فکر بودند که این بانک اداره امور پولی و اعتباری را در دست گیرد. چرا که مداخلهی خارجیان در اداره این امور را به ضد مملکت میدیدند، از اینرو، بانک ملی ایران در بدو تاسیس در سال 1307، علاوه بر انجام فعالیتهای بانکی تجاری، وظایف بانک مرکزی از قبیل صندوقداری دولت و انجام عملیات بانکی آن، نشر اسکناس و اجرای سیاست پولی و اعتباری و همچنین تنظیم جریان پول کشور را نیز به تدریج به عهده گرفت و با پیشرفت امور اقتصادی و بازرگانی کشور، سازمان بانک مزبور هم توسعه یافت، و بر اثر تضاد میان فعالیتهای انتفاعی و غیر انتفاعی بانک ملی و سایر شرایط موجود اقتصادی به ویژه دامنه فعالیتهای این بانک، در خرداد سال 1339، وظایف و مسؤولیتهای بانک ملی ایران تفکیک، و با تصویب قانون بانکی و پولی کشور فعالیتهای غیر انتفاعی بانک ملی از قبیل نشر اسکناس، صندوقداری دولت و عملیات مشابه آن در سازمان دیگری به نام بانک مرکزی ایران متمرکز شد. سرمایهای به مبلغ 3600000000ریال از محل تفاوت ارزیابی پشتوانه پولی کشور که در حساب مخصوص نزد حساب مخصوص بانک ملی ایران موجود بود، تأمین گردید، و در سالهای بعدی افزایش یافت. وظایف بانک مذکور در قانون پولی و بانکی مصوب سال 1351 به نحو جامعتری تشریح گردید و بعد از انقلاب اسلامی به موجب قانون عملیات بانکی بدون ربا وظایف جدیدی بر عهده این بانک محوّل شد.

بانک مرکزی جمهوری اسلامی ایران، طبق بند ج ماده 10 قانون پولی و بانکی کشور، دارای شخصیت حقوقی است و در مواردی که در این قانون پیش بینی نشده،تابع قوانین و مقرارت مربوط به شرکت های سهامی خواهد بود.

2-6  وظایف و اهداف بانک مرکزی

اولین شاخص برای اندازهگیری وضعیت هدف بانک مرکزی، وضعیت ثبات قیمت ها و اهمیت آن در قانون است. بانک مرکزی جمهوری اسلامی ایران طبق بند الف ماده 10 قانون پولی و بانکی، مسؤول تنظیم و اجرای سیاستهای پولی و اعتباری بر اساس سیاست کلی اقتصاد کشور است.

بند ب از  ماده 10 قانون پولی و بانکی کشور هدف بانک مرکزی را به شرح زیر عنوان میدارد:

« هدف بانک مرکزی ایران حفظ ارزش پول و موازنه پرداختها و تسهیل مبادلات بازرگانی و کمک به رشد اقتصادی کشور است.»

بر اساس مفاد بندها و مواد مختلف مندرج در قانون بانکی و پولی کشور، بانک مرکزی وظایف متعددی را بر عهده دارد، به طوری که بر اساس ماده 11 قانون پولی و بانکی مصوب سال 1351 مجلس شورای ملی، بانک مرکزی به عنوان تنظیم کننده نظام پولی و اعتباری کشور، موظف به انجام وظایف ذیل میباشد:

1. انتشار اسکناس و سکههای رایج کشور طبق مقررات؛

2. نظارت بر بانکها و مؤسسات اعتباری؛

3. تنظیم مقررات مربوط به معاملات ارزی و تعهد یا تضمین پرداختهای ارزی با تصویب شورای پول و اعتبار و نیز نظارت بر معاملات ارزی؛

4. نظارت بر معاملات طلا و تنظیم مقررات مربوط به این معاملات با تصویب هیأت وزیران؛

5. نظارت بر صدور و ورود پول رایج ایران و تنظیم مقررات مربوط به آن با تصویب شورای پول و اعتبار.

علاوه بر وظایف فوق، طبق ماده 12 همین قانون، بانک مرکزی ایران به عنوان بانکدار دولت شناخته شده است. چرا که دولت نیاز دارد وجوه خود را در حسابی در بانک حفظ نماید، تا بتواند در مواقع لزوم از آن استفاده نماید. دولت این وجوه را به بانک مرکزی می سپارد.

همچنین بانک مرکزی انواع خدمات را با عنوان کارگزار دولت انجام میدهد. خزانهداری در بسیاری از کشورهای غربی، بخشی از وظایف تجاری خود را از طریق بانک مرکزی انجام میدهد و بانک مرکزی انتقال سفارشات مهم دولت را به عهده دارد. تسعیر و یا باز خرید بدهی دولت و انتشار و خرید مجدد اوراق خزانه به عهده بانک مرکزی میباشد و همچنین خدمات کارگزاری ویژه را برای دولت انجام میدهد. این خدمات ویژه، پرداختها و موافقتهای تجارت بین المللی را شکل داده و حسابهای بانکی جداگانهای برای چنین اهدافی در نظر میگیرد. این بانک همچنین به عنوان کارگزار دولت در زمان کنترل ارز عمل میکند. طبق تبصره 1 ماده 12 وزارتخانهها و شهرداریها و شرکتهای دولتی و مؤسسات مذکور در بند الف این ماده، مکلفند وجوهی را که در اختیار دارند، منحصراً نزد بانک مرکزی جمهوری اسلامی ایران نگهداری نمایند و کلیه عملیات بانکی خود را منحصراً توسط بانک مرکزی انجام دهند و همچنین اطلاعاتی که این بانک در انجام وظایف خود از آنها بخواهد در اختیار آن بگذارند.

همانگونه که اشاره شد یکی از وظایف بانک مرکزی کنترل و تنظیم عرضه پول است که با روش های زیر انجام میگیرد :

2-6-1 کنترل چاپ پول:

میزان پول در گردش در بسیاری از کشور ها توسط بانک مرکزی تعیین میگردد. این بانک، قدرت زیادی برای کنترل پول در زمان کاهش عرضه نسبت به تقاضا، از طریق افزایش عرضه آن دارد، تا عرضه با تقاضا مطابقت کند.

تنظیم فعالیتهای بانکهای تجاری از طریق تغییر در نرخ ذخیره قانونی: بانک مرکزی بر اساس احتیاجات اقتصاد کشور، بانک تجاری را ملزم می نماید تا ذخایر نقدی مناسبی با تقاضای طبیعی نگهداری نماید. افزایش در ذخیره قانونی، بانکها را مجبور به کاهش اعتبارات میسازد.

2-6-2 عملیات بازار باز:

این سیاست نیز مهمترین ابزار کنترل عرضه پول به ویژه در کشورهای غربی محسوب میگردد. بانک مرکزی قادر است از طریق خرید و فروش اوراق بهادار دولتی و حتی غیر دولتی و نیز برات های ارزی، میزان پول در گردش را تحت کنترل در آورده و آن را افزایش یا کاهش دهد.

و در نهایت بانک مرکزی میتواند دستورات مستقیم به بانکهای تجاری و سایر بنگاههای مالی داده و حجم پول و اعتبار جاری را کنترل نمایدو مانع افزایش یا کاهش قدرت خرید مردم شود.

بعد از پیروزی انقلاب اسلامی، نظام بانکی ایران مورد تجدید نظر قرار گرفت که ضمن ملی شدن بانکها، قانون عملیات بانکی بدون ربا در سال 1363 به تصویب رسید. در این قانون نیز، بر حفظ ارزش پول و ایجاد تعادل در موازنه پرداختها و تسهیل مبادلات بازرگانی تأکید شده، و وظایف نظام بانکی، شبیه به قانون بانکی و پولی کشور است. همچنین مطابق ماده 20 قانون عملیات بانکی بدون ربا، بانک مرکزی جمهوری اسلامی ایران، در حسن اجرای نظام پولی و اعتباری کشور، میتواند با استفاده از ابزارهای زیر در امور بانکی دخالت و نظارت کند:

1. تعیین حداقل و حداکثر نسبت سهم سود بانکها در عملیات مشارکت و مضاربه؛

2. تعیین رشته های مختلف سرمایهگذاری و مشارکت در حدود سیاستهای اقتصادی مصوب؛

3. تعیین حداقل و حداکثر نسبت سود بانکها در معاملات اقساطی و اجاره به شرط تملیک؛

4. تعیین حداقل و حداکثر میزان مشارکت، مضاربه، سرمایهگذاری، اجاره به شرط تملیک، معاملات اقساطی، نسیه، سلف، مزارعه، مساقات، قرض الحسنه و جعاله.

با ملاحظه نقشها و وظایفی که بر عهده بانکهای مرکزی دنیا، چه در نظامبانکداری اسلامی و چه در نظامبانکداری غیر اسلامی، گذاشته شده است، مشخص میشود که بانکهای مرکزی به عنوان مقام پولی هر کشور، به طور کلی وظیفه تنظیم سیاستهای پولی و حفظ ارزش پول ملی را بر عهده دارد. اما تفاوتی که بین بانکهای مرکزی در چار چوب نظام بانکداری اسلامی و غیراسلامی دیده میشود، در بکارگیری ابزارهای مختلف در جهت انجام وظایفشان است. در نظام بانکداری غیر اسلامی استفاده از نرخ بهره جایگاه برجستهای دارد، در حالیکه در چارچوب نظام بانکداری اسلامی به علت حرمت بهره از ابزارهای دیگری استفاده میشود.

این مطلب رو هم توصیه می کنم بخونین:   هیات نظارت
دسته‌ها: بهترین ها